Иджады ве омюри буюк ве битмез йырдыр

Сабрие Эреджепованынъ 100 йыллыгъы мунасибети иле

тантана олып кечти

 

 

10-июльде И. Гаспринский адына миллий китапханемизде Къырым АССР эм де Озьбекистан СССР-де нам къазангъан белли йырджы Сабрие Эреджепованынъ 100 йыллыгъы мунасебети иле маркалы эм де ресими тасвирленип чыкъарылгъан конвертлернинъ махсус муурьленип сатылув тедбири олып кечти.

Тедбир китапхане ве «Укрпочта» хадимлери тарафындан тешкилятландырылды. Тедбирнинъ башында Сабрие Эреджепованынъ иджрасында тюркю янъгъырады ве диварда онынъ балабан ресими пейда олды. Бутюн тедбир девамында, санки озю де иштирак эткен киби, бу ресим кельгенлерге бакъып турды.

Мерасимни китапхане мудиреси Гульнара Ягъяева ачты. 0, чыкъышында бойле бедиий джеэттен безетилип чыкъарылгъан маркалар къолайлыкънен олмагъаны эм де тедбирге бир бучукъ сене эвель азырланмагъа башлагъанлары акъкъында айтты.

Китапханеде С. Эреджепованынъ куньделик дефтери сакълангьаны ве хадимлер оны рус тилине терджиме эткени эм де бу терджимелер матбуатта басылгъаны акъкьында бильдирди эм де терджиме япув девам эткенини сёйледи.

Ильк сёзни Къырым Юкъары Шурасы миллетлерара мунасебетлер ве сюргюн олунгьан гражданларнынъ ишлери боюнджа комиссиянынъ реиси Ремзи Ильяскъа берди. О, чыкъышында бойле деди:

—Сабрие Эреджепованынъ ады къырымтатарлар ичюн эфсаневийдир. Эр бир къорантада йырджынынъ ады анъыла ве тюркюлери хатырлана.. Меним анам да йырлай. О, Сабрие Эреджепованынъ сесини эшиткенде: «О, акъикъий йырджы», дей.

Сабрие Эреджепованынъ 100 йыллыгьыны тантаналы отькермек ичюн къарар къабул этильмек керек эди. Чокъ тырышувлардан сонъ, Аллагьа шукюр, 5-июльде Миллий Меджлис реиси Мустафа Джемиль ярдымынен бу къарар девлет дереджесинде къабул этильди. Къысмет этсе, сентябрь айында тедбирлер отькериледжек.

Мен халкъымызнынъ бойле истидатлы йырджысы олгъанындан гьурурланам.

Къырым Юкъары Шурасынынъ депутаты, «Маарифчи» бирлешмесининъ реиси Сафуре Каджаметова, джумледен, бойле деди:

—Мен окъугъаныма коре Сабрие Эреджепованы зиялылар Ташкентте озьара «Ватан анасы», деп айта экенлер. Сабрие ханым, джанына рахмет олсун, Къырымны къайгъыргъан, Къырымнен яшагьан ве Къырым сёзю ясакъ олгъанда озюнинъ иджадынен, тюркюлеринен эпимизни Къырым ёлуна къойды. Акъикъатен де о, «Къырым анасындыр».

Шимди осип келеяткъан йырджылар ондан орьнек алсын, о киби йырласынлар, о киби Ватангьа севги ашласынлар. Тек о вакъытта онынъ киби инсанларымыз чокъ олур.

Мен энъ-эвеля бойле ишнинъ тюбюнден чыкъкъан Мустафа Джемильге пек миннетдарым Чюнки Сабрие Эреджепованынъ дже- седи Къырымгьа келип чыкъкъан сонъ, бизим рухумыз бираз тынч олур ве бизим ишимиз де онъундан келир. Къырым звлятлары Къырым толрагъына къайтмакъ кереклер. Онынъ артындан, иншалла, Эдие Топчу ве дигерлери къайтарлар.

Тедбирде Медениет везирлигининъ хадими Павел Ибадлаев, Миллетлерара мунасебетлер боюнджа джумхуриет комитети реисининъ муавини Эмине Авамилева, Къадын-къызлар лигасынынъ реиси Сафинар Джемилева, «Укрпочта» Къырым болюгининъ директоры Руслана Кризская, маркетинг ве сатлыкъ болюгининъ башы Михаил Сосин, Къырым языджылары бирлигининъ реиси Риза Фазыл, белли йырджылар Рустем Меметов, Гулизар Бекирова, рессам Зарема Трасинова йырджы Зарема ханым ве дигерлери чыкъышта булундылар.

Тедбирде шимди Америкада яшагьан Украинада нам къазангьан артист Айше Диттанова, Урие Керменчикли иштирак эттилер.

Зарема ханым бестекяр Сервер Какура язгьан «Сабрие» тюркюсини, Урие Керменчикли «Къаранфиль» йырыны иджра эттилер. Кельгенлер оларгьа зиль туттылар.

Тедбирнинъ сонъунда Сабрие Эреджепованынъ ресими къоюлып чыкъарылгьан маркалы конвертлерни тантаналы суретте муурьлемек Р.Ильяскъа, А. Дииановагъа, Р. Кризскаягьа авале этильди. Сонъра муурь басылгъан конвертлерни кельгенлер хатыра ичюн сатын алдылар.

Бу тедбирде чокъ белли санат хадимлери иштирак эттилер. Оларнычъ эписи Сабрие ханым Эреджепованы самимий сёзлернен хатырладылар. Ашагъыда шу хатырлавларны дикъкъатынъызгъа авале этемиз.

«Яры геджеде уянсанъ,

 тураджанъ да йырлайджанъ,

o заман сен йырджы олурсынъ…»

Хатырлавы эдебияткъа менсюптир

Риза Фазыл, Къырымтатар языджылар бирлигининъ реиси:

Сабрие Эреджепова бизим йыр санатымызнынъ буюк бир девирини сарып ала. Онынъ иджадынен таныш олмагъан, оны огренмеген йырджылар санаткъа адым атып оламазлар. Мен къырымтатар языджылар бирлигининъ реиси оларакъ, кечкен сене биринджи олып, Сабрие Эреджепованынъ, Шамиль Алядиннинъ 100 йыллыкъларыны тешкиль этмек ичюн махсус мектюп язып, Ремзи Ильяскъа мураджаат эттим. Бу арекетлер шундан башланды.

Истидатлы адам эр шейде истидатлы ола, деген ибаре бар. Сабрие аптенинъ язып къалдыргьан хатырлавы эдебияткъа менсюптир. Онынъ хатырлавы бедиий шекильде эм де гузель эдебий тильнен язылгьан. Онынъ къыймети сынъырсыздыр.

Мен онынъ китабыны азырлар экеним, чокъ шейлерге расткельдим. Яни онынъ 30-гъа якъын шиирлери олгьаныны бильдим. Онынъ шиирлери юксек дереджедеки бедиий эсерлердир. О, авескяр дегиль де, шаир оларакъ язгьан. Сабрие аптенинъ бир чокъ йырларынынъ сёзлерини озю, музыкасыны исе омюр аркъадашы Къабул Сеитвелиев язгьан.

Санатымызнынъ инкишафына буюк иссе къошкъан, эдебиятымызда да озь изини къалдыргъан аджайип ве истидатлы Сабрие аптенинъ 100 йыллыгъы къайд этильгени алгьышкъа ляйыкътыр.

Мезары огюнде баш эгмеге имкян оладжакъ

Рустем Меметов, Къырымда нам къазангьан артист:

—Сабрие Эреджепованынъ санатымызгьа къошкъан иссеси буюктир. 0, йырлагьанда сенесинде о къадар кучь, о къадар дуйгъу ола эди ки, тюрюолерини первасызлыкънен динълемек мумкюн дегиль эди. Онынъ озюне хас аджайип озьпон сеси бар эди. Онынъ замандашлары онынъ сесинден айретте къала эдилер.

0, ильк кере отузынджы сенелери Къырым радиосында йырламагьа башлады. 0 девирде Къырымда раатлангьан девлет эрбаплары онынъ сесине дикъкъат эткен эдилер. Олардан бири рус языджысы Максим Горькийдир. 0: «Бу насыл муджизе, къайдан пейда олды», —деп меракълана. Онъа: «Бу халкъ арасындан чыкъкъан йырджы. Ич бир тюрлю консер- ваторияны битирмеген», — деп джевап бере- лер. М. Горький исе оны Италиягъа йыр инджеликлерини огренмеге ёлланъ», — дей. Эльбетте, эр кес отузынджы сенелер насыл олгьаныны пек яхшы биле. Бу тилек омюрге кечмеди. Лякин онынъ йырлары халкъымызгьа хызмет эпи. Сабрие Эреджепова халкъ йырларынен бир сырада рус романсларыны да йырлай эди. Белли йырджы Клавдия Шульженконен мектюплеше эди.

Мен онынъ эвинде къуванчлы вакъытларда да, кедерли вакъытларда да сыкъ-сыкъ булуна эдим. Сонъки ёлгъа озьгьаргьанда да янында эдим.

Гулизар Бекирова, Къырымда нам къазангъан артист:

—Мен «Къайтарма» ансамблинде онынънен берабер эки йыл чалыштым. Шу къыскъа девирде Сабрие аптеден чокъ шейлерни огрендим. Шу эки сене меним ичюн энъ бахтлы куньлер, деп саям. Чюнки мен шу йыллар ичинде ондан йигирми йыллыкъ бильгини алдым. 0, манъа дерс бермеди, амма мен онъа бакъып огренмеге, яни, санада озюмни онынъ киби тутмагьа, онынъ киби йырламагьа тырыштым. Онынъ эр бир арекетине, йыр усулларына дикъкъат эттим.

Мен онынъ дженазесинде олдым, амма не къадар вакъыт ве йыллар кечее биле, о инсан эр вакъыт меним иле олгьаныны ис этем.

Сабрие Эреджепованынъ джеседи Къырымгьа кетирилип, дефн этиледжеги мен ве бутюн санаткярлар ичюн къуванчлы вакъиадыр. Бизде онынъ мезары огюнде баш эгмеге имкян оладжакъ. Бойле имкян яраткъан Мустафа Джемильге теменна этем.

Сеси четэллилерни де айретте къалдыра эди

Зарема ханым, Украинада нам къазангъан артист:

—Мен чокъ йыллар девамында онынънен барабер чалыштым. 0, меним хатырамда дюльбер, бахытлы ве дайма яш олыл къалды. Мен атта онынъ ольгени акъкъында тюшюнмеге биле истемейим. Чюнки Сабрие ханымнынъ бугуньде-бугунь бизимнен олмагъаны мен ичюн пек агъыр. Онынъ тюркюлерини, сесини эр кес бегене ве севе.

Эльбетте, эр бир миллетнинъ Сабрие ханым киби истидатлы йырджысы бар. Амма мен чет мемлекетлерде олгьанда онынъ йырыны динълемеге бере эдим. Сабрие ханымнынъ йырлары, онынъ сеси апа оларны да айрепе къалдыра эди.

0, ич бир вакъыт куськюн олмай эди, о ич бир вакъыт сабадан сесим чыкъмай, деп шикяет этмей, айтмай эди. «Яры геджеде уянсанъ, тураджанъ да йырлайджанъ, о заман сен йырджы олурсынъ», — дей эди.

Мен чокъ йыллар онынънен берабер колхоз, совхозларгъа концертнен бардым. Зал эр вакъыт адамнен рыкъмарыкъ ола эди. Отурмагьа ер олмагъан сонъ аякъ устюнде де тура эдилер. 0, санагъачыкъкъанда кучьлю эльчырпмаларнен къаршылап ала, йырлагъан сонъ аякъ устюне турыл, девамлы эльчырпмаларнен оны алгъышлай эдилер. Бойле эльчырпмалар тек Сабрие Эреджепо¬ва ичюн янъгъырай эди. Сабрие ханымны халкъ севе эди ве шимди де севе. Табиий ки, бизим халкъымыз да онъа кучь бере эди.

Йырларынынъ омюри эбедий

Урие Керменчикли, Озьбекистанда хызмет косьтерген артист:

—Сабрие Эреджепованынъ 100 йыллыгъыны къайд этмеге кельдик.

Мен шуны айтмакъ истейим ки, Сабрие Эреджепова меним алам ола. 0, къартбабамнынъ догьмуш къыз къардашы Сайде битамнынъ къызыдыр. Джемиль Керменчикли де къартбабамнынъ огьлан къардашыдыр.

Сабрие Эреджепованен ильк сефер Бекабатта корюштим. Анда концерт бере эдилер. Концерт биткен сонъ, бабам мени онынъ янына алып барып: «Балам, бу сенинъ алапченъ, таныш ол», — деди. Биз таныш олдыкъ. Эльбетте, о йырлагьан йырлар меним юрегиме синъил къалды Сонъ о йырларны биз санада иджра эттик. Сабрие апте халкъымызнынъ белли йырджыларындан бири ве бизим буль- булимиздир. 0, халкъымыз арасында нам къазанды, эм де онынъ севгисини къазанды. Бойле енъиш эр кеске насип олмай.

Мен озюмни бахытлы адам деп саям, чюнки белли санаткярларымыз Сабрие Эреджепова, Эдие Топчу, Зейнеп Люманова, Ильяс Бахшыш, Яя Шерфединов, Усеин Бакъкъал, Аким Джемилев киби инсанларнен 1965 сенесинден башлап, яни, консерваторияны битирген сонъ ян-янаша чалышмакъ къысмет этти. Олардан бутюн йырларымызны ве оларнынъ инджеликлерини огрендим.

Эльбетте, мен санагъа чыкъкъанда Сабрие Эреджепова сана артында отура эди. Йырлап сана артына кечкен сонъ: «Балам, мында бойле айтмакъ керек эди, мында бойле йырламакъ керек эди, мында бойле еозмакъ керек эди», — деп огрете эди.

 

Гулизар ханым, Зарема ханым, Рустем бей-эпимиз Сабрие аптеден огрендик. Мен оджаларымны миннетдарлыкънен хатырлайым. Олар бизге чокъ дерслер бердилер ве чокъ йыллар девамында огреттилер. Биз бу йырларгьа экинджи омюр багьышладыкъ. «Арабалар», «Кене анъдым яр сени», «Арафат дагъы», «Алты къызлар» киби тюркюлерни йырлагьанымда меним юрегим джоша ве эр вакъыт оны хатырлайым, эм де озь-озюме о ольмеди ве бир вакъыт ольмейджек, дейим.

Сабрие Эреджепова дайма бизим анъымызда ве о, бизим тарихымыз. Биз бир вакъыт бу тарихны унутмамыз. Чюнки онынъ иджады буюк ве битмез йырдыр.

 «Бу меним, мен Ватаныма кельдим»

Айше Диттанова, Украинада нам къазангъан артист:

—Сабрие Эреджепованынъ 100 йыллыгъы къайд этильгенинден мен пек мемнюним. Бу тек бизим халкъымызнынъ дегиль, Къырымда яшагъан дигер халкъларнынъ да байрамыдыр. Чюнки о тек бизим халкъ тюркюлерини дегиль, дигер миллет йырларыны да иджра эте эди. Бир сёзнен айткъанда, дженкген эвельки девирде Къырымда яшагъан бутюн халкъ оны биле, йырларыны севип динълей, истидатындан айретлене эди.

Сабрие йырджы, мен исе драма театрининъ артисти олгъаныма бакъмадан, биз дост эдик. 0, Къырымгъа раатланмагъа кельгенде меним де Къырымда олмамны истей эди. Бир сефер о Ватанымызда булунгьанда, манъа кельди ве:

—Айше, мен Ялтагьа бармагъа истейим, юр, экимиз берабер барайыкъ, — деди

0 вакъыпа мен башкъа бир ишлеримни планлаштыргъан эдим. Шу себептен онъа:

—Сабрие, мен ишлеримни битирейим, сонъ, башкъа вакъыт берабер барармыз, — дедим.

0, мени анълады ве озю кеш. Акъшам къайткъан сонъ о манъа насыл барып кельгенини бойле тариф этти. Онынъ айткъанына коре Сабрие «такси» енгиль машинасыны туткъан ве ёлгьа чыкъкъан. Енгиль машина ёлда кетеяткъанда таксиджи радионы кьоя. Радиода йырлар янъгъырамагъа башлайлар. Таксиджи дженктен эвель Къырымда яшагъан адам экен. 0:

—Бу да йырджы олгъан, сеси де кереги киби янъгъырамай. Мында Сабрие Эреджепова деген йырджы бар эди, мына онынъ сеси акъыкъий сес эди, — дей.

Сабрие онъа тааджипленип бакъада:

—Я, о меним де, — дей.

Таксиджи: —Олмайджакъ шей, о шимди Озьбекистан¬да яшай, — дей.

Сабрие Эреджепова исе:

—Бу меним, мен Ватаныма кельдим, — дей.

0, исе:

—Не айтасынъ шу, бу олмакъ мумкюн дегиль, —дей.

Шу вакъыт Сабрие озюнинъ юксек, гурь сесинен бизим миллий «Меджбур олдым» йырыны иджра эте.

Таксиджи:

—Я, бу сенсинъ де, сенсинъ!—деп севине.

—Эльбетте, меним! —дей Сабрие.

Олар Ялтагьа кельген сонъ таксиджи токътай ве:

—Барынъыз, кезининъиз, истегенинъизни япынъыз, саат алтыда исе бу ерде олунъыз. Мен сизни беклеиджем, — дей.

Бойлеликнен, таксиджи оны къаршылай Акъмесджитке алып къайта. Сабрие онъа пара береджекте, парасыны алмай ве:

—Сиз мени ойле кейфлендирдинъиз ки, мен сизни кене Ялтагьа алып кетип, къайтарып кетирмеге азырым, —дей мемнюниетликнен ве параны алмай.

Сабрие манъа мына бойле вакьианы гъурурланып икяе эткен эди.

0 тарифке сыгъмагьан, аджайип йырджы ве инсан эди. Оны тек бизим халкъымыз дегиль, Къырымда яшагъан эр бир халкъ севе, о да эр кесни севе эди.

Зарема Трасинова, рессам:

—Мен Сабрие Эреджепованен чокъ йыллар девамында берабер олдым. Онынънен аман-аман эр кунь лаф эте эдик. Корюшмесек, телефоннен сёйлене эдик. Биз о вакъытта Ташкентте Акътёпеде яшай эдик. Анам Сабрие аптенен дост эди ве бизим эвимизде сыкъ-сыкъ корюше пианино чалына тюркюлер йырлана эди. Амма мен башкъа шей, яни Сабрие аптенинъ сынъырсыз истидаты акъкъында айтмакъ истейим. Сабрие апте муляйим, мераметли, дайма ярдымгьа азыр, юреги темиз инсан эди. Онынъ икметли сырлы козьлери меним хатырамда эбедий къалды. Эм де о мен ичюн энъ яхшы йырджылардан бири сайыла.

Сабрие апте истидатлы йырджы олмакънен бир сырада рессам да эди. О, пек яхшы ресимлер сыза эди, 0, озь автопортретини сызды, натюрмортлар, паннолар ярапы. Ресим сызгьанда ягьлы боялардан файдалана эди. Онынъ рессам оларакъ япкъан ишлери меним эвимде туралар. Вакъты келир, бельки де, бир серга япарым. Сабрие апте ойле инсан эди ки, онынъ акъкъында саатларнен айтмакъ мумкюн…

Хатырлавлар чокъ олды. амма даа айтылмагьан чокъ шейлер, эльбепе, къалды. Сабрие Эреджепова акъикъатенде, аджайип йырджы, сана устасыдыр. Онынъ санагъа чыкъувы, озюни санада тутувы, юрекнен тесирли йырлагъаны акъкъында чокъ хатырланды.

Сабрие Эреджепованынъ концертлерде, я да радио вастасы иле янъгъырагъан тюркюлери Озьбекистанда эр кесни рухландыра эди. 0 заманда чыкъкъан пластинкаларны айландырып, халкъымыз онынъ йырларыны динълей ве гонъюллери котериле эди. Шимди де, онынъ иджрасында радио, я да телевидение вастасы иле йырларыны эшитсек, нефесимиз тийилип, онынъ тюркюлерини динълей ве рухланып, бильгенимизге коре зиль тутмагьа тырышамыз. Бу аджайип, озюне хас йырджынынъ тюркюлери, мен беллесем, ич бир вакъыт озь тесирини джоймаз.

Наджие АМЕТОВА