Селиме Челебиева 85-йыллыгъына багъышлана

 

 

Къырым Мухтар Джумхуриети

И. Гаспринский адына китапхане

Информацион-библиографик болюк

 

 

Селиме Челебиева 

85-йыллыгъына

багъышлана

 

 

 

Акъмесджит, 2006

Муаррир: Н. Куршутов

Азырлагъан: З. Ислямова

 

«Тым-тым» сара –

 

Тылсым сара…

 

Оюнджынынъ ал фесине

 

Чересине…

 

Манълайында,

 

Пармагъында,

 

Къушагъында

 

Нурлана о…

И. Абдураман

«Тым-тым» (Селиме Челебиевагъ) 1978с.

 

Оюн санатымызнынъ парлакъ йылдызы, аджайып оюн грациясы ве усталыгъы олгъан иджраджы Селиме Абла къызы

Челебиева 1921 сенеси август 18-де Симеиз коюнде догъды.

Мектепни битирген сонъ Ялтада бедий авескярлар ансамблине оюнджы оларакъ къабул олуна. Сонъундан Ялтада эки йыллыкъ хореография студиасына сынав конкурсындан кечип, оюн инджеликлерини огрене. Окъувыны 1938 сенеси битире. Сонъра Акъмесджитке келип, къырымтатар оюн ве йыр ансамблинде оюнджы оларакъ чалыша. 1944 сенесининъ сюргюнлиги Селимени къорантасы иле Свердловск виляетине кетирип ташлай. 1948 сенеси Намангангъа кочелер ве мында Селиме 1951 сенесинедже виляет драма театринде оюнджы олып чалыша.

1957 сенеси Ташкентте къырымтатар оюн ве йыр ансамбли тешкиль олунгъанынен оны коллективге давет этелер ве о, чокъ йыллар девамында, сонъундан «Къайтарма» деп адландырылгъан бу ансамбльде чалыша. Селиме Челебиева иджра эткен «Агъыр ава ве къайтарма», «Эмирджелял ве къайтарма», «Тым-тым», «Къокъла оюны» ансамбльнинъ оюнлары алтын фондунда озюне мунасип ер алдылар. Озюнинъ зенгин теджрибесинен зенаат аркъардашларынен авесликнен болюше, яшларны огрете.

Сабрие Эреджепова озюнинъ «Меним энишли–ёкъушлы ёлларым» хатырлавлар китабында оюнджы акъкъында бойле сатырларны язды: « …менимнен он беш йыл айырылмай чалышкъан, санада озюни пек истидатлы оюнджы оларакъ косьтерген Селиме Челебиева, озюнинъ табиатындаки иш северлигинен, ёрулмазлыгъынен ве даима озь оюнларынынъ инджелиги, дюрберлиги устюнде усанмадан чалышувынен озюни халкъкъа севдирген гъает эеджанлы, темпераментли оюнджы олды. Селименинъ аджайип «Тым-тым» оюныны, онынъ къуш къанаты киби къалтырагъан пармакъларыны, йылан киби майышкъан, сылджыргъан къолларыны санада корип де, джошмагъан сейирджи ёкъ эди».

Селиме Челебиева чокъ йыллар девамында «Ялла» ансамблинде костюмер олып чалышты.

Оюн санатымызнынъ парлакъ йылдызы 1989 сенеси август айында вефат этти.

 

 

 

Челебиева Селиме Аблаевна (10.07.1921, д.Симеиз Ялтинского р-она) – артистка.

Увлеклась танцами в школьные годы. Вначале выступала в Ялтинском ансамбле песни и танца, позже в объединенном Крым.гос.ансамбле. Вместе с мужем Р.Челебиевым участница всех концертных программ, которые ставились ансамблем в Крыму и на гастролях. Познала горечь эмиграции, депортации и репрессий.

 

 

С. Челебиева озю акъкъында:

 

Яш бала олгъанда бабадан оксюз къалдым, ана ве битамнынъ элинде осип буюдим. Омюримиз енгиль дегиль эди, бир тилим отьмекни тер тёкип тапа эдик. Лякин шай олса да, койюмиздеки той-дюгюнлерге бара, авеснен ойнай ве авескярлар тёгерегининъ ишлерине актив къошула эдим. Меним оюн деп бильгеним бир «Агъыр ава ве къайтарма» эди. Совет акимиети къурулды… театр, клублар мейдангъа келе башлады. Истидатымны илерилетмеге, халкъкъа корьсетмеге манъа да ёл ачылды.

 

 

Замандашлар С. Челебиева акъкъында:

 

 

Селиме Челебиева ансамблимизде эсас оюнджы сайыла. Мында чалышкъандан берли озюни истидатлы оюнджы ве халкъымызнынъ эски оюнларыны пек яхшы бильген артистка оларакъ косьтерди. Озюнинъ зенгин теджрибесини зенаат аркъадашларынен авесликнен болюше, яшларгъа исе огрете.

/ Ильяс Бахшыш, бестекяр /

 

 

Бизлер, Селиме аптенен тамам йигирми йыл «Къайтарма» ансамблинде чалыштыкъ. Мен онынъ не киби чебер, ишкир ёрулмакъ бильмез адам олгъаныны, халкъымызнинъ медениетини севгенини ве эсаслы суретте анълагъаныны яхшы билем.

Челебиева къырымтатар халкъ фольклорыны яхшы, терен билювнен бирликте озюне аит аджайып оюн грациясы, усталыгъы олгъан бир иджраджыдыр.

/ Февзи Билялов, йырджы /

 

Манъа Селиме аптенен шахсен чокъ корюшмеге къысмет олмады. Лякин «Тым-тым» онынъ иджрасында отургъан ериме нефес чыкърмай сейир эте эдим. Эгер имкяным олса, тек шу «Тым-тым» иджрасы ичюн Селиме аптеге эйкель къояр эдим.

/ Сафтер Нагаев, эдебиятшынас/

 

1968 сенеси декабрь 27-де конкурс отькерилип, «Къайтарма» ансамблине йигирмиге якъын янъы адам ишке алынды. Оларнынъ арасында биз еде бар эдик. О векъытта ансатблиде къадын-къызларнен айрыджа чалышкъан балетмейстер ёкъ эди. Бутюн саналаштырылгъан оюнларны «темизлемек», санада озюни тутмакъ, юрмек ве къол, билеклернен чалышмакъ – буларны огретмекнинъ эписи Селиме аптеге тюше эди. Яшларгъа бутюн сана къанунларыны Селиме апте огрете эди. Озю пек низамлы, сабырлы эди. Биз о аджайип инсанны ич бир вакъыт унутмаймыз.

/ Энвер ве Алие Биляловлар, артистлер /

 

 

Селиме Челебиева татар оюнларынен бир сырада рус, узбек, украин, гурджи, азербайджан ве халкъларнынъ оюнларыны буюк истидат ве усталыкънен иджра эте.

…драма ве комедия эсерлеринде де озюни истидатлы артистка оларакъ корьсетти. Шамхаловнынъ «Къайнана» комедиясында Афат, Залевский ве Невзоровнынъ «Къайда меним севгим» эсеринде Зейнеп, Юсуф Болатнынъ «Арзы къыз» драмасында Айше образларыны буюк усталыкънен иджра этти.

/ Гъани Мурат, артист, режиссер /

 

 

 

 

 

 

Селимее Челебиеванынъ озю ичюн язгъан шиирлери:

 

Пенсиягъа кетемен

(Дубара)

 

Толду яшым, кельди ваде,

Отурмакъ керек дей, энди эвде,

Не япайыкъ низам ойле,

Яшы толгъан пенсиеге кете.

 

Керек дейлер раатлыкъ,

Яшлыкъ кетти, кельди къартлыкъ.

Не япайыкъ, дюнья ойле –

Яшы толгъан пенсиеге кете.

 

50-ден сонъ уяндым,

Ишанмайым озюме.

Не хайырсыз тюш корьдим,

Озгъаралар пенсиеге.

 

Юрек тамды къпкъандай.ю

Айырыламам санадан,

Агъласам да файда олмай,

Кетмек керек дей ортадан.

 

Агъыр-Ава, Къайтарма,

Эм Эмир-Джелял,

Тым-тым киби бир ава

Баш тамаша олсун элял.

 

Севем сени санаатым,

Юречигим тельчелене,

Хабиримнинъ устюне

Сачынъыз бир-эки мелевшее.

Ташкент, 1972

 

Ватаным

 

Ватанымыз илери,

Башкъа миллет орнеги.

Бизим Ватан алтын дерек.

 

Багъча, байыр, чёллеринъ,

Ляле, чечек, гуллеринъ,

Дюльбер, юксек эвлеринъ,

Сагълам, атик миллетинъ.

 

Ватаным деп йырлайым,

Эр даим мен гурделеп,

Башкъа Ватан не керек,

Севем сеним мубарек.

 

Топланайыкъ биз яшлар,

Гурьлесин шень джыйынлар,

Ватан ичюн инсанлар

Партиягъа бинъ савлыкълар.

Ташкент, 1972

 

 

Экинджи сырада сагъдан дертюнджи С. Челебиева

 

С. Челебиева акъкъында:

 

Эльдар Р. Кърым-татар миллий эстрада ансамбли: [Эдие Топчы, Аким Джемилев, Шевкет Мамутов, Селиме Челебиева акъкъында]//Ленин байрагъы. — 1957. — Майыс 1. — С. 4.: фото.

 

Эльдар Р. Бугунь акъшам перде ачыла: [Миллий эстрада ансамбилимизнинъ концерти акъкъында]//Ленин байрагъы.-1957.-июнь 6.-С.4.- фото.

 

Мурад Р., А. Дерменджи Биринджи концерт ве базы истеклер: [Концерт ве онынъ иштиракчилери ве ансамбль солисткасы Селиме Челебиева акъкъында]//Ленин байрагъы.- 1957.-июнь 13.- С. 4.-фото.

 

Мурат Гъ. Оюн устасы: [Оюнджы, къырымтатар ансамблининъ солисткасы Селиме Челебиева акъкъында]//Ленин байрагъы.-1962.- март 22.-С. 4.-фото.

 

Мурат Гъ. Ансамбль гастрольге кете: [Орта Асия боюнджа ансамбльнинъ гастроллери; Селиме Челебиева иджра этеджек оюнлар акъкъында]// Ленин байрагъы.-1962.- июнь 14.-С.4.

 

Ю.Т. Янъы концерт: [Селиме Челебиеванынъ концертте иджра эткен оюнлары акъкъында]//Ленин байрагъы.-1964.- март 15.-фото.

 

Алимова Л. Халкъымызнынъ гъуруры: [Истидатлы оюнджы Селиме Челебиева акъкъында]//Ленин байрагъы.-1969.- март 8.- С.8.-фото.

 

Джемилев А. Оюнджылар не азырлайлар: [Селиме Челебиева концертке янъы коллектив оюнны азырлады]// Ленин байрагъы.- 1969.- майыс 15. – С. 3.

 

Фазыл Р.Ансамбль кенъиш ёлда: [Коллектив ве онынъ репертуары, шу джумледен де Селиме Челебиева акъкъында]// Ленин байрагъы.- 1969.- майыс 15. – С. 3.

 

Билялов Ф. Къыркъ йыл санада: [Селиме Челебиеванынъ иджадий фаалиетининъ къыркъ йыллыгъына багъышлангъан тантаналы акъшам акъкъында]//Ленин байрагъы.-1979.-С.4.-фото.

 

Тым-тым (Селиме Челебиевагъа): Шиир//Абдураман И. Огълумнынъ кунеши: Шиирлер ве поэма.-Ташкент.- 1984.-С.12-14.

 

[Некролог Селиме Челебиевой]// Вечерний Ташкент. 1989.- 27 Окт.

 

Гъаниева Х. Хатырамызда эбедий къалыр: [С.Челебиеванынъ аяты ве вефат эткени акъкъында]//Достлукъ.- 1989.- 3 Нояб.- С.4.

 

Челебиева Селиме Аблаевна: [Краткая биография артистки] //Урсу Д.П. Деятели крымскотатарской культуры (1921-1944).-Симферополь.-1999.-С.199.

 

Эреджепова С. Меним энишли-ёкъушлы ёлларым.- Акъмесджит «Таврия» нешрияты.-1995.-С. 78-79, 104, 122, 125.

 

Акъ билекли эллерини о кергенде…: Назик арекетлеринен тюшкюнлик, кедер, умют, севинч дуйгъуларыны ифаде эткен оюнджы Селиме Челебиеванынъ 80 йыллыгъына //Къырым. — 2002. — Ноябрь 22.. — С. 5.

 

Велиев А. «Тым-тым»нынъ къыраличеси: [Белли оюнджи Селиме Челебиева акъкъында] //Янъы дюнья. — 1995. — Март 17. — С. 8.

 

Усеинова Г. Памяти звезды крымскотатарского танца: [80 — летие непревзойдённой исполнительницы загадочного танца — музыкальной реликвии крымских татар — Селиме Челебиевой]//Голос Крыма. — 2002. — 22 ноября. — С. 2.